50-lecie Polskiej Macierzy Szkolnej
Polska Macierz Szkolna
  • 50 lat
    działalności
  • 10 szkół
    w Niemczech
  • 250 dzieci
    objętych nauką języka polskiego

Powstanie i historia

Polskiej Macierzy Szkolnej w Niemczech

Historia każe nam przenieść się do kolebki organizacji, jaką po II wojnie światowej był polski ośrodek emigracyjny w Wielkiej Brytanii. To tu, w okresie wielkich przemieszczeń ludności polskiej, w sytuacji braku stabilizacji i możliwości finansowych rzeszy polskich uchodźców, gen. Władysław Anders wraz z grupą współpracowników sformułował w Londynie ideowe zamierzenie: „Każde dziecko polskie mówi, czyta, pisze i myśli po polsku”.

Hasło przewodnie odezwy do społeczności polskiej stało się celem założonej 14 maja 1953 roku Polskiej Macierzy Szkolnej Zagranicą, „jako organizacji powszechnej i apolitycznej”, mającej na celu „organizowanie nauczania religii i przedmiotów ojczystych oraz wszelkie inne działania, zmierzające do utrzymania i pogłębienia świadomości religijnej i narodowej wśród dzieci (…), wychowania młodego pokolenia w duchu ojców i tradycji kultury narodowej”. Realizacja założeń opierać się miała na ścisłej współpracy zespołów rodzicielskich, duchowieństwa, nauczycieli i organizacji młodzieży.

O randze i powadze sformułowanych zamierzeń świadczył fakt, iż na zjeździe założycielskim w Londynie, któremu przewodniczył gen. Anders, późniejszy wieloletni przewodniczący Rady PMSz, obecni byli przedstawiciele największych organizacji emigracyjnych oraz najwybitniejsze osobistości emigracji polskiej w Wielkiej Brytanii, wliczając prezydenta RP i prezesa Rady Ministrów.

Również nazwą organizacji twórcy wyrazili skalę zamierzeń: wolę kontynuacji najlepszych narodowych wzorów społecznej solidarności w imię zachowania polskiej kultury. Nazwa „Macierz Szkolna” określa bowiem instytucje polskie powołane w drugiej połowie XIX w. na terenach zaboru austriackiego i rosyjskiego dla propagowania polskiej oświaty: założoną w 1882 r. przez Ignacego Kraszewskiego Macierz Szkolną we Lwowie oraz powstałą w 1885 r. Macierz Szkolną Księstwa Cieszyńskiego.

Przede wszystkim jednak nawiązuje do Polskiej Macierzy Szkolnej powstałej w Warszawie 28 kwietnia 1905 roku z inicjatywy inż. Józefa Świątkowskiego i jej pierwszego prezesa, pisarza Henryka Sienkiewicza. Za sprawą wysiłku działaczy zahamowano wówczas postępującą rusyfikację i powszechny analfabetyzm ludności polskiej zaboru rosyjskiego, tworząc szkoły ludowe, ochronki dla dzieci, biblioteki i czytelnie. Odnowiona Macierz już w niepodległej Polsce docierać miała natomiast tam, gdzie nie docierała oświata państwowa – w myśl hasła: „przez oświatę i kulturę do silnych podstaw państwa”. Poprzez tworzone szkolnictwo, bursy dla młodzieży, wydawnictwa, a zwłaszcza działalność Polskiej Macierzy na Kresach Wschodnich spełnić się miał cel „obudzenia w społeczeństwie zmysłu państwowego i stworzenia typu obywatela państwa”.

Po wybuchu II wojny światowej dorobek materialny PMSz został w znacznej mierze zaprzepaszczony, ale dokonania pozostały: wychowano na świadomych obywateli całe pokolenia Polaków i przekazano następnym wspaniałą tradycję społecznej solidarności. Gen. Anders należał – przypomnijmy – do działaczy centralnych władz przedwojennej Macierzy i dlatego doskonale rozumiał istotę i metodę pracy tej organizacji.

Już w 7 lat po powstaniu PMSz stała się ona najsilniejszą i najbardziej wpływową organizacją oświatową na emigracji, mającą decydujący wpływ na kierunki rozwoju i przeobrażenia szkolnictwa polskiego, przygotowywanie i kolportaż podręczników, kształcenie nauczycieli i organizowanie zaplecza materialnego. Do końca lat 50-tych PMSz nawiązała kontakty z ponad 300 szkołami polskimi w ponad 31 krajach świata. Od początku istnienia Polska Macierz Szkolna włączyła się czynnie do akcji pomocy dzieciom polskim w Niemczech. Warta odnotowania jest choćby inicjatywa stworzonej przez Zofię Arciszewską sekcji „Pomoc Dzieciom w Niemczech i Austrii”, koordynującej organizowanie kolonii letnich, a z czasem także kształcenia w Wielkiej Brytanii. Pomoc ta była nieoceniona.

Po wojnie na terenie Niemiec Zachodnich przebywało ok. 2 mln Polaków, byłych robotników przymusowych, jeńców wojennych, a w tym także ok. stutysięczna rzesza dzieci i młodzieży. Umieszczeni w obozach uchodźczych, w trudnych warunkach, Polacy rozpoczęli rozwijać sieć szkół i opiekę przedszkolną; powołany został w tym celu Centralny Komitet dla Spraw Szkolnych i Oświatowych, działający następnie u boku powstałego Zjednoczenia Polskich Uchodźców jako Komisja Oświatowa. Rozwijały się także struktury starej Polonii – skupione w Związku Polaków w Niemczech. Działały harcerstwo i liczne zespoły folklorystyczne, rozwijała się działalność wydawnicza czasopism i polskich książek. We wszystkich trzech strefach w Niemczech jesienią 1945 r. istniało już 1.285 różnych placówek oświatowych, w których uczyło się 80 tys. uczniów pod kierownictwem 3.500 nauczycieli. Oprócz tego ok. 500 nauczycieli pracowało bezinteresownie.

Szczególną rolę w organizowaniu życia kulturalno-oświatowego odegrało wówczas miejscowe polskie duchowieństwo jako inicjator pracy z młodzieżą. Zwłaszcza w obliczu postępującej dezorganizacji Polonii w latach 50-tych i 60-tych i trudności w utrzymaniu szkolnictwa polonijnego duchowieństwo przejęło szereg szkółek polonijnych. W ten sposób szkolnictwo parafialne uratowało część zagrożonych likwidacją szkółek Zjednoczenia Polskich Uchodźców.

Problemy Polonii wiązały się z masową emigracją uchodźców do innych krajów i ze zmniejszaniem się liczby placówek kulturalno-oświatowych oraz liczby nauczycieli, ciągłym napływem licznej nowej emigracji i jednoczesnym rozwiązaniem obozów dipisowskich – to wszystko rodziło spory i problemy organizacyjne, polityczne, wreszcie personalne, dotyczące podziału wpływów i finansowania działalności – zarówno w łonie starej, jak i nowej Polonii.

Za sprawą duchowieństwa, zaniepokojonego regresem oświaty, zainicjowano ostatecznie konieczność powołania do życia odrębnej organizacji zajmującej się kwestią szkolnictwa polonijnego w RFN. Bezpośrednim impulsem stał się w 1969 roku rozłam organizacyjny ZPU w Zagłębiu Ruhry. Do ministerstwa w Düsseldorfie dotarła wówczas wiadomość, że w odłamie ZPU istnieją czynniki działające na niekorzyść szkolnictwa. Ministerstwo zwołało zebranie, powołując grupę działaczy zobligowanych do opieki prawnej nad szkolnictwem.

Grupę tę stanowili działacze przy Komisji Oświatowej ZPU, m.in. ks. Jan Kubica- Dortmund, ks. Czesław Kiek – Krefeld, ks. Marian Redkiewicz -Münster, ks. kan. dr Michał Dobrzański – Bielefeld, ks. prał. Wacław Tokarek – Dortmund oraz nauczyciele: Stefan Kaczmarek – Dortmund, Aleksander Moniewski – Kaldenhausen, Genowefa Głuzowska – Bielefeld, Adam Wałaski – Münster, Kazimiera Długosz – Düsseldorf. Owocem wspólnych prac stało się utworzenie  15 maja 1969 roku Polskiej Macierzy Szkolnej w Niemczech. Została ona zarejestrowana w sądzie jako „Stowarzyszenie wyższej użyteczności”, nabywając zdolność do działań prawnych. Pierwszym Prezesem PMSz na kraje zachodnie został ksiądz arcybiskup dr Szczepan Wesoły, delegat prymasa Polski i opiekun duszpasterski emigracji.

Po  prawnym  usankcjonowaniu PMSz przejęła istniejące już szkoły i grupy młodzieżowe w Hannonerze, Hindelsheim i Mannheim oraz utworzyła sieć szkółek na terenie Nadrenii i Westfalii. Ożywiona została akcja kolonii letnich dla dzieci i młodzieży w Niemczech, Belgii, Holandii oraz we Francji. Młodzież brała udział w spotkaniach w Loretto, organizowanych przez księdza arcybiskupa dr Szczepana Wesołego. Zorganizowano także kursy dla nauczycieli języków ojczystych.

W latach 70-tych i 80-tych działały 23 punkty szkolne rozmieszczone w kilku landach, obejmując nauczaniem ok. 620 dzieci. Kadra nauczycielska liczyla wtedy 21 nauczycieli oraz 10 wychowawców kolonijnych. Oprócz nauczania przedmiotów ojczystych prowadzona byla działalność kulturalna, np. dziecięcy zespół tańców ludowych (w Dortmundzie, Düsseldorfie, Essen), udział dzieci w uroczystościach kościelnych, akademie z okazji świąt narodowych, uroczystości gwiazdkowe, organizowanie „Dnia Matki”, zebrania komitetów rodzicielskich oraz spotkania nauczycielskie z przedstawicielami PMSz w Belgii. W Düsseldorfie – za sprawą starań wczesnej  prezes Kazimiery Długosz – od 1983 r. przy PMSz działa pod kierunkiem Mikołaja Uwa 30-osobowy chór mieszany zajmujący się muzyką sakralną. Przy Zarządzie PMSz od 1988 r. funkcjonowało także Zrzeszenie Nauczycieli Polskich i Polskiego Pochodzenia, które miało na celu poszerzanie działalności Macierzy na terenie Niemiec.

Niestety  w  roku  1994  przerwano  dofinansowywanie PMSzwN. Wznowiono je rok później, tzn. w 1995, ograniczając jednocześnie dotacje wyłącznie na obszar Nadrenii Pόłnocnej – Westfalii. W konsekwencji tego w 1997 roku zmniejszyła się ilość punktόw szkolnych do dwunastu. Ilość ta utrzymuje się do dnia dzisiejszego, a do szkόł uczęszcza 350-380 dzieci i młodzieży.

Polska Macierz Szkolna w Niemczech działa bezinteresownie. Jej finansowanie odbywa się poprzez subwencje otrzymywane z ministerstwa, które przeznaczone są wyłącznie na wynagrodzenie dla nauczycieli za przeprowadzone lekcje oraz w niektórych przypadkach – za czynsz lokalowy. Ponadto niewielkim źródłem dochodów są składki członkowskie oraz pomoc finansowa ze strony Senatu RP, ktra wspiera działalność programową Macierzy.

PMSzwN, połączona z Radą Naczelną Polskiej Macierzy Szkolnej Zagranicą, która należy do Zjednoczenia Organizacji Polskich w Wielkiej Brytanii, przyjęta została do powołanej przez papieża w 1979 r. Rady Koordynacyjnej Polonii Światowej, do której Zjednoczenie Organizacji Polskich w Wielkiej Brytanii należy od początku jej istnienia, pełniąc w latach 80-tych kierowniczą rolę jako jedyna organizacja polonijna z Europy. I tak oto jedna idea niczym spoiwo łączy Polaków na obczyźnie, tworząc trwałą sieć międzyludzkich kontaktów i wspólny program działań. Polonia tym różni się od zbiorowości osób, że stanowi grupę ludzi nie tylko świadomych swej narodowej tożsamości, ale zdolnych poprzez własne organizacje formułować i realizować dążenia dla jej ochrony i przekazywania potomkom. Tak jak czyni to od ponad 35 lat Polska Macierz Szkolna w Niemczech.

mgr Ewa Kupczak
Uniwersytet Wrocławski
(fragment referatu wygłoszonego z okazji Jubileuszu 35-lecia PMSzwN)
Düsseldorf, 5 czerwca 2004